Trả lời nhanh: van bi dùng để đóng mở nhanh bằng một phần tư vòng tay gạt, hợp các nhánh nước trong nhà; van cổng (van cửa) đóng mở hoàn toàn bằng tay quay nhiều vòng, hợp đường ống chính, sau đồng hồ nước, đầu ra bồn chứa; van một chiều không dùng để khóa mà để chặn nước chảy ngược, thường đặt sau máy bơm hoặc trên ống hút. Một hệ thống cấp nước nhà phố đúng chuẩn thường cần cả ba loại ở đúng vị trí.
Lắp nhầm loại van có thể khiến khó khóa nước khi sửa chữa, máy bơm mất nước mồi, nước chảy ngược về bồn hoặc tạo búa nước làm rung ống. Dưới đây là chức năng, ưu nhược điểm và vị trí lắp của từng loại.
Van bi: đóng mở nhanh bằng tay gạt
Bên trong van bi là một viên bi có lỗ xuyên tâm. Gạt tay 90° là lỗ bi song song với dòng chảy (mở) hoặc vuông góc (đóng). Ưu điểm:
- Đóng mở rất nhanh, nhìn tay gạt là biết trạng thái van.
- Kín tốt, ít hỏng, kích thước gọn.
- Có nhiều vật liệu: đồng, nhựa PVC, nhựa PP-R hàn nhiệt.
Hạn chế: van bi được thiết kế để mở hết hoặc đóng hết. Để van mở hé lâu dài nhằm giảm lưu lượng có thể làm mòn gioăng làm kín. Đóng quá nhanh trên đường ống lớn, áp cao cũng dễ gây va đập thủy lực.
Ví dụ: van bi đồng Italy thân đồng thau, tay gạt nhựa, cỡ 1/8"–2", áp lực làm việc 10 bar, ren theo BS 21 / ISO 228-1:2000; van gạt PP-R Bình Minh PN20 cỡ Ø20, Ø25, nhiệt độ làm việc 0–95°C theo catalogue, hàn nhiệt trực tiếp vào ống PP-R; van bi nhựa PVC Chiutong Ø21–Ø60 đầu dán keo, áp suất 0–150 psi, nhiệt độ 0–60°C.
Van cổng (van cửa): đóng mở hoàn toàn đường ống chính
Van cổng dùng một đĩa (nêm) nâng lên hạ xuống bằng tay quay. Khi mở hết, đĩa rút khỏi dòng chảy nên tổn thất áp rất nhỏ; khi đóng, đĩa chặn ngang ống.
- Ưu điểm: đóng mở từ từ nên hạn chế búa nước; hợp đường ống cỡ lớn, đường ống chính.
- Hạn chế: phải quay nhiều vòng, chậm hơn van bi; khó biết van đang mở bao nhiêu nếu là loại ty chìm; không dùng để điều tiết lưu lượng.
Ví dụ: van cửa đồng Minh Hòa MI-PN10 nối ren trong, áp lực làm việc tối đa 10 bar, nhiệt độ tối đa 120°C, kiểu ty chìm nêm đặc, gioăng PTFE, tay quay gang, đủ cỡ DN15–DN100.
Van một chiều: chặn nước chảy ngược
Van một chiều tự mở khi nước chảy đúng chiều và tự đóng khi dòng nước đảo chiều, không có tay vặn. Trên thân van luôn có mũi tên chỉ chiều dòng chảy, lắp ngược là nước không qua được. Hai kiểu thường gặp:
- Lá lật: một lá van xoay quanh bản lề. Trở lực thấp, nhưng cần lắp đúng tư thế theo hướng dẫn của hãng (thường là ống nằm ngang hoặc ống đứng có dòng chảy đi lên). Ví dụ van 1 chiều lá lật Minh Hòa MI-PN10: 10 bar, tối đa 120°C, DN15–DN100.
- Lò xo: đĩa van được lò xo đẩy về, đóng nhanh hơn, giảm tiếng đập khi bơm tắt. Ví dụ van 1 chiều lò xo nêm đồng Minh Hòa MIHA-PN16: áp lực làm việc tối đa 16 bar, nhiệt độ tối đa 90°C, lò xo inox, gioăng cao su NBR, dùng cho nước sạch.
Bảng so sánh ba loại van
| Tiêu chí | Van bi | Van cổng | Van một chiều |
|---|---|---|---|
| Chức năng chính | Đóng/mở nhanh | Đóng/mở hoàn toàn | Chặn dòng chảy ngược |
| Cách vận hành | Gạt 90° | Quay nhiều vòng | Tự động theo dòng nước |
| Vị trí hay dùng | Nhánh vào WC, bếp, máy giặt, bình nóng lạnh | Sau đồng hồ nước, đầu ra bồn mái, ống chính | Sau máy bơm, ống hút bơm, đường cấp vào bồn |
| Điều tiết lưu lượng | Không nên | Không nên | Không có chức năng này |
Bố trí van trong hệ thống nước nhà phố
Sơ đồ tham khảo cho một nhà phố có bồn mái và bơm:
- Sau đồng hồ nước: một van khóa (van cổng hoặc van bi) để cô lập cả nhà khi sửa chữa.
- Đường bơm lên bồn mái: van một chiều ngay sau đầu đẩy của bơm để nước trên ống đứng không dồn ngược về bơm, kèm một van khóa để tháo bơm khi bảo trì. Ống hút từ bể ngầm thường có van đáy (rọ bơm) giữ nước mồi.
- Đầu ra bồn mái: van cổng hoặc van bi để khóa toàn bộ đường cấp xuống.
- Nhánh từng tầng, từng phòng: van bi (với ống PP-R dùng van gạt hàn nhiệt) để khóa riêng từng khu vệ sinh, bếp mà không ảnh hưởng chỗ khác.
- Bơm tăng áp: lắp van khóa trước và sau bơm, kèm van một chiều theo hướng dẫn của hãng. Xem thêm bài chọn bơm tăng áp điện tử hay cơ.
Chọn van theo áp lực, nhiệt độ và kiểu nối
- Áp lực: PN10 (10 bar) đủ cho phần lớn nhà ở; đường ống sau bơm áp cao hoặc nhà cao tầng nên xem PN16.
- Nhiệt độ: đường nước nóng phải dùng van có nhiệt độ làm việc phù hợp; van PVC (0–60°C theo thông số Chiutong) không dùng cho nước nóng.
- Kiểu nối: ren trong cho ống thép, đồng hoặc phụ kiện ren; dán keo cho ống PVC; hàn nhiệt cho ống PP-R. Chọn đúng cỡ DN theo đường kính ống.
- Quấn băng tan đúng chiều ren, không siết quá lực làm nứt thân van nhựa.
Câu hỏi thường gặp
Van cổng và van cửa có phải là một không?
Đúng. Van cửa, van cổng, van chặn kiểu nêm (gate valve) là cách gọi khác nhau của cùng một loại van.
Có thể dùng van bi để chỉnh nhỏ lưu lượng không?
Không nên dùng lâu dài. Van bi được thiết kế để mở hết hoặc đóng hết; mở hé kéo dài có thể làm mòn gioăng và gây rò.
Lắp van một chiều ngược chiều thì sao?
Nước sẽ không chảy qua được hoặc bơm chạy không lên nước. Luôn lắp theo mũi tên in trên thân van.
Van một chiều có cần bảo trì không?
Nên kiểm tra định kỳ, nhất là khi nước có cặn: cặn bám làm van đóng không kín, nước chảy ngược hoặc bơm phải chạy lại nhiều lần.
Kết luận
Van bi để khóa nhanh các nhánh, van cổng để khóa đường ống chính, van một chiều để chặn nước chảy ngược sau bơm. Chọn đúng áp lực, nhiệt độ, kiểu nối và lắp đúng vị trí giúp hệ thống nước vận hành ổn định, dễ sửa chữa. Xem thêm các mẫu trong danh mục van nước và liên hệ Nhavui.com để được tư vấn chọn van đồng bộ với đường ống của công trình.